ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା, ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏକ ସମାନତା ଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଗଠନ ସମ୍ଭବ ହେବ । କାରଣ, ସେମାନଙ୍କ ସଫଳତା ପାଇଁ ଶାରୀରିକ ସକ୍ଷମତା ଅପେକ୍ଷା ମାନସିକ ଦୃଢ଼ତା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ନାରୀ ସଦାକାଳୁ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ । ନାରୀ ଜୀବନ ସଦା ସହନଶୀଳତା, ସମର୍ପଣ ଓ ସଂଘର୍ଷର ପରିଚୟ । ଜଣେ ନାରୀ ହେବା ସୌଭାଗ୍ୟର ବିଷୟ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ନାରୀ ଜୀବନରେ ଅକ୍ଷମତା ଯୋଗ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସଂଘର୍ଷର ପରିଭାଷା ବଦଳିଯାଏ । ସଂଘର୍ଷ ଦୁଇଗୁଣା ହୋଇଯାଏ । ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳାମାନେ କେବଳ ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ସହ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ଅବହେଳା, ଲିଙ୍ଗଗତ ବୈଷମ୍ୟ ଓ ଅସମାନ ସୁଯୋଗ ସହ ପ୍ରତିଦିନ ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଗୌରବ, ସାମାଜିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଓ ଜୀବନମାନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ସମାଜ ଅନେକ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ‘ଦୟା’ର ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ବଦଳିଛି । ଆଜିର ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳା ଘରକୋଣରେ ସୀମିତ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ଶିକ୍ଷା, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଓ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଞ୍ଚରେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟର ପ୍ରମାଣ ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ ଅଫିସ୍ର ଫାଇଲ୍ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆକାଶର ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ନିଜର ପାଦଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି ।
ଡ. ଦୁର୍ଗା ପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର
ଡିନ୍ ଏବଂ ପ୍ରିନ୍ସିପାଲ, ସ୍କୁଲ ଅଫ ଅଲ୍ଲାଏଡ଼ ଏଣ୍ଡ ହେଲଥକେୟାର ସାଇନ୍ସେସ, DRIEMS ୟୁନିଭରର୍ସିଟି
ଅତଏବ, ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ କେବଳ ସହାନୁଭୂତି ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାନ ସୁଯୋଗ, ସମ୍ମାନ ଓ ସମାବେଶନ ଦେବା ହେଉଛି ସମାଜର ଦାୟିତ୍ୱ। କାରଣ ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ – ସେମାନେ ସାହସ ଓ ସଂଘର୍ଷର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ। ସମାବେଶନ ଓ ସସ୍ଥାୟୀ ବିକାଶ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।
ନାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅକ୍ଷମତାର ଅର୍ଥ
ନାରୀଙ୍କ ଅକ୍ଷମତା କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶାରୀରିକ ଅସମର୍ଥତାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଏହା ଶାରୀରିକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ, ବୁଦ୍ଧିଗତ, ମାନସିକ-ସାମାଜିକ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମ୍ୱନ୍ଧୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ । ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ନାରୀମାନେ ଅଧିକ ଅକ୍ଷମତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହେଲା ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ପ୍ରଜନନ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା, ପୋଷଣ ଅଭାବ, ହିଂସା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ।
ସଂଘର୍ଷର ବ୍ୟାପ୍ତି: ଚଉହଦୀରୁ ଦିଗବଳୟ ଯାଏ
ନାରୀ କେବଳ ସହନଶୀଳତା, ସମର୍ପଣ କିମ୍ୱା ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ନୁହେଁ, ସେ ହେଉଛି ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପରିଭାଷା । କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ନିୟତି ତା’ର ଜୀବନ ପୃଷ୍ଠାରେ ‘ଅକ୍ଷମତା’ର କଠୋର ଶବ୍ଦଟିକୁ ଲେଖିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ତା’ର ସଂଘର୍ଷ କେବଳ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ଏକ ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟ ପାଚେରୀ ସଦୃଶ ଛିଡ଼ାହୁଏ ।
ଘରୋଇ ପରିସର: ସୁରକ୍ଷାର ନାମରେ ଅଜ୍ଞାତ ଯନ୍ତ୍ରଣା
ଯେଉଁଠି ନାରୀ ସ୍ନେହର ଆଧାର ହେବା କଥା, ସେଠାରେ ଅନେକ ସମୟରେ ତାକୁ ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ପଡେ଼ । ଘରକୁ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବହୁ ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଘର ହିଁ ଅକ୍ଷମତାର ଆରମ୍ଭ ସ୍ଥଳ । ଘରୋଇ ହିଂସା, ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଶାରୀରିକ ନିର୍ଯାତନା, ଅପୋଷଣ, ଅତ୍ୟଧିକ ଶ୍ରମ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଅବହେଳା ଫଳରେ ଅନେକ ନାରୀ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଭାବେ ଅକ୍ଷମ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି । ଅବସାଦ, ଆତଙ୍କ, ଚଞଝଊ ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ହାନି ପରି ମାନସିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଜ ପ୍ରାୟ ଅଣଦେଖା କରେ । ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ‘ବୋଝ’ ବୋଲି ଭାବି ଶିକ୍ଷା, ଚିକିତ୍ସା ଓ ବିବାହ ପରି ମୌଳିକ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କରାଯାଏ, ଯାହା ତାଙ୍କର ମାନସିକ ଆଘାତକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରେ ।
କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳ: ଅଦୃଶ୍ୟ ବାଧା ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭେଦ
କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ନାରୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ବିଭେଦର ସମ୍ମୁଖୀନ; ଅକ୍ଷମତା ଥିଲେ ଏହି ବିଭେଦ ଅଧିକ ଗଭୀର ହୁଏ । ଅସୁଗମ ଭବନ, ରାମ୍ପ, ଲିଫ୍ଟ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୌଚାଳୟର ଅଭାବ, ସହାୟକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଏବଂ ସହକର୍ମୀଙ୍କ ନକାରାତ୍ମକ ଧାରଣା – ଏସବୁ ଯୋଗୁଁ ଅନେକ ଯୋଗ୍ୟ ମହିଳା ରୋଜଗାର ସୁଯୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତାରେ ବନ୍ଧି ରହିଯାଆନ୍ତି ।
ବୟସ ଜନିତ ଅକ୍ଷମତା: ନୀରବ ଅବହେଳା
ବୟସ ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ନାରୀମାନେ ଅସ୍ଥିକ୍ଷୟ (Osteoporosis), ଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ୍, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ହ୍ରାସ, ଏବଂ ସ୍ମୃତି ଦୁର୍ବଳତା ପରି ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି । ବିଶେଷକରି ବୃଦ୍ଧ ନାରୀମାନେ ସାମାଜିକ ଅବହେଳା, ଏକାକୀତ୍ୱ ଓ ଆର୍ଥିକ ଅନିଶ୍ଚୟତା ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କର ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ଆହୁରି ଦୁର୍ବଳ କରେ।
ପରିବେଶ, ରୋଗ ଓ ଅକ୍ଷମତା
ଦୂଷିତ ପରିବେଶ, ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ, ଅସୁରକ୍ଷିତ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶ ଓ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ନାରୀଙ୍କ ଅକ୍ଷମତାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ । ଡାୟାବେଟିସ୍, ଥାଇରଏଡ୍, ଅଟୋଇମ୍ୟୁନ ରୋଗ, କ୍ୟାନ୍ସର, ନ୍ୟୁରୋଲଜିକାଲ ରୋଗ ସହିତ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରସବ ସମ୍ୱନ୍ଧୀୟ ଜଟିଳତା ଅନେକ ସମୟରେ ଅସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ୱା ସ୍ଥାୟୀ ଅକ୍ଷମତାର କାରଣ ହୁଏ।
ଅଦୃଶ୍ୟ ଅକ୍ଷମତା: ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବେଦନା ଗଭୀର
ନାରୀମାନେ କେବଳ ଶାରୀରିକ ନୁହେଁ, ବରଂ ଶିକ୍ଷା ଅସୁବିଧା, ଅଟିଜମ୍ ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରମ ଡିସଅର୍ଡର, ଡିପ୍ରେସନ, ଆତଙ୍କ, PTSD, ଏଣ୍ଡୋମେଟ୍ରିଓସିସ ଓ ଫାଇବ୍ରୋମାଇଆଲଜିଆ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଅକ୍ଷମତାର ମଧ୍ୟ ଶିକାର। ‘ଦେଖିବାକୁ ଠିକ୍ ଲାଗୁଛି’ ବୋଲି ଭାବି ସମାଜ ଏହାକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା ନାରୀଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରେ।
୧. ଶାରୀରିକ ଅକ୍ଷମତା
ନାରୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଗତିଶୀଳତା ସମ୍ୱନ୍ଧୀୟ ଅକ୍ଷମତାର ଶିକାର ଅଧିକ ହୁଅନ୍ତି । ଅସ୍ଥିକ୍ଷୟ (Osteoporosis), ଆର୍ଥ୍ରାଇଟିସ୍, ଅସ୍ଥି-ସନ୍ଧି ରୋଗ, ସ୍ପାଇନାଲ କର୍ଡ ଆଘାତ, ଅଙ୍ଗଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ପ୍ରସବ ସମ୍ୱନ୍ଧୀୟ ଜଟିଳତା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ।
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କଠିନ ଘରୋଇ ଶ୍ରମ, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟଭଙ୍ଗୀ, ପୋଷଣ ଅଭାବ ଓ ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ନ ମିଳିବା ଫଳରେ ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ଥାୟୀ ଅକ୍ଷମତାର ରୂପ ନେଇଥାଏ ।
୨. ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ଅକ୍ଷମତା
ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ; ବିଶେଷକରି ପୋଷଣର ଅଭାବ, ଚିକିତ୍ସାରେ ଅବହେଳା ଏବଂ ବୟସର ଭାର ଏହି ସମସ୍ୟାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ କରେ । ସହାୟକ ଉପକରଣର ଅଭାବ ଓ ସାମାଜିକ ନକାରାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଜଣେ ନାରୀକୁ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବାକୁ ଦିଏନାହିଁ ଏବଂ ତାକୁ ପରିବାର ଓ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟଧାରାରୁ ପୃଥକ କରିଦିଏ । ଏହା ନାରୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସାମାଜିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଗୁରୁତର ଭାବେ ସୀମିତ କରେ ।
୩. ସ୍ନାୟୁଜନିତ ଓ ବିକାଶମୂଳକ ଅକ୍ଷମତା
ମୃଗୀ, ସେରେବ୍ରାଲ ପଲସି, ମଲ୍ଟିପଲ ସ୍କ୍ଲେରୋସିସ ଓ ଅଟିଜମ ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରମ୍ ଡିସଅର୍ଡର ପରି ସ୍ନାୟୁଜନିତ ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ନାରୀଙ୍କୁ ହରମୋନାଲ ପ୍ରଭାବ ଓ ବିଳମ୍ୱିତ ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କାରଣରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ଅନେକ ସମୟରେ ସଠିକ୍ ଚିକିତ୍ସା ମିଳିନଥାଏ ଓ ଅକ୍ଷମତା ଆହୁରି ଗଭୀର ହୁଏ ।
୪. ମାନସିକ ଓ ସାମାଜିକ–ମନୋବୃତ୍ତିଗତ ଅକ୍ଷମତା
ଅବସାଦ (Depression), ଆତଙ୍କ (Anxiety), PTSD ଓ ଗୁରୁତର ମାନସିକ ରୋଗ ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଘରୋଇ ହିଂସା, କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳର ଉତ୍ପୀଡନ, ଦେଖାଶୁଣା ଦାୟିତ୍ୱର ଭାର, ସାମାଜିକ ଏକାକୀତ୍ୱ ଓ ଆର୍ଥିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ । ସାଂସ୍କୃତିକ କଟକଣା ଓ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସେବାର ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହି ଅକ୍ଷମତାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଅଚିହ୍ନଟ ରହିଯାଏ ।
୫. ବିଶେଷ ଓ ପ୍ରାୟ ଅଣଦେଖା ହୋଇଥିବା ଅଦୃଶ୍ୟ ଅକ୍ଷମତା
ଫାଇବ୍ରୋମାଇଆଲଜିଆ, ଅଟୋଇମ୍ୟୁନ ରୋଗ, ଏଣ୍ଡୋମେଟ୍ରିଓସିସ, କ୍ରୋନିକ ଫାଟିଗ ସିଣ୍ଡ୍ରୋମ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବ୍ୟଥା ନାରୀଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ଗୁରୁତର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଏହି ଅକ୍ଷମତାଗୁଡ଼ିକ ‘ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ’ ବୋଲି ସମାଜ ପ୍ରାୟତଃ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣଦେଖା କରେ, ଯାହା ନାରୀଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରେ ।
୬. ପ୍ରଜନନ ଓ ନାରୀରୋଗ ସମ୍ୱନ୍ଧୀୟ ଅକ୍ଷମତା
ପେଲଭିକ ଫ୍ଲୋର୍ ଡିସ୍ ଫଙ୍କସନ, ବନ୍ଧ୍ୟାତ୍ୱ, ଅବ୍-ସେଟ୍ରିକ ଫିଷ୍ଟୁଲା ଓ ଅସୁରକ୍ଷିତ ପ୍ରସବ ଜନିତ ଜଟିଳତା ନାରୀଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଓ ସାମାଜିକ ଅକ୍ଷମତାର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଠେଲିଦିଏ ।
୭. ହିଂସା ଜନିତ ଅକ୍ଷମତା
ଲିଙ୍ଗ ଆଧାରିତ ହିଂସା – ଯଥା ଘରୋଇ ନିର୍ଯାତନା, ଯୌନ ହିଂସା ଓ ମାନବ ଚାଲାଣ – ନାରୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାୟୀ ଶାରୀରିକ ଓ ଗଭୀର ମାନସିକ ଅକ୍ଷମତାରେ ପରିଣତ କରେ ।
୮. ଜୀବନ ଚକ୍ର ଅନୁସାରେ ଅକ୍ଷମତା
ଶିଶୁକାଳ ଓ କିଶୋରାବସ୍ଥାରେ ଅକ୍ଷମତା ସହିତ ଝିଅମାନେ ଶିକ୍ଷା ଅଭାବ, ଅକାଳ ବିବାହ, ଅବହେଳା ଓ ଅତ୍ୟାଚାରର ଅଧିକ ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି । ପ୍ରଜନନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକାଳରେ ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ ବିଭେଦ, ମାତୃତ୍ୱ ସହଯୋଗୀ ନୀତିର ଅଭାବ ଓ ଅସୁଗମ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି । ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ଥିକ୍ଷୟ, ସ୍ମୃତି ଅବନତି, ଦୃଷ୍ଟି–ଶ୍ରବଣ ହ୍ରାସ ଓ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷାଜନିତ ସମସ୍ୟା ନାରୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଓ ସାମାଜିକ ଭାବେ ଅବହେଳିତ କରେ ।
୯. ପରିବେଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳ ଜନିତ କାରଣ
ଅସୁରକ୍ଷିତ ଆବାସ, ଘର ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଅସୁରକ୍ଷିତ ପାଣି ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛତାର ଅଭାବ, ପୁନରାବୃତ୍ତିମୂଳକ ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ଅସୁଗମତା, ଅସୁଗମ ଭବନ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ବାଧା – ଏସବୁ ନାରୀଙ୍କ ଅକ୍ଷମତାକୁ ଆହୁରି ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି କରେ ।
ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଥିବା ପ୍ରତିବନ୍ଧକ
ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଜୀବନଯାତ୍ରା ପ୍ରାୟତଃ ଏକ ଦ୍ୱିମୁଖୀ ସଂଘର୍ଷ (Double Burden) ଦେଇ ଗତି କରେ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଲିଙ୍ଗଗତ ବୈଷମ୍ୟ ଏବଂ ଶାରୀରିକ ଅକ୍ଷମତା ଜନିତ ସାମାଜିକ ଅବହେଳାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼େ । ସମାଜର ନକାରାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ପରିବାରର ଅତ୍ୟଧିକ ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ ମନୋଭାବ ଏବଂ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସର ଅଭାବ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତରୁ ଦୂରେଇ ରଖେ । ଏହା ସହିତ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଏବଂ ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଅଭାବ ସେମାନଙ୍କ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ଶାରୀରିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଅପେକ୍ଷା ସାମାଜିକ ଓ ମାନସିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ହୋଇଥାଏ । ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନରେ ଗମନାଗମନର ଅସୁବିଧା ଏବଂ ନିରାପତ୍ତା ଜନିତ ଭୟ ସେମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ସୀମିତ କରିଦିଏ । ତଥାପି, ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ବଳରେ ଅନେକ ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳା ଏହି ସବୁ ବାଧାବିଘ୍ନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏକ ସମବେଦନାଶୀଳ ଓ ସାମଗ୍ରିକ ସମାଜ ଗଠନ ପାଇଁ ସରକାରୀ ସ୍ତରରେ ସୁଦୃଢ଼ ନୀତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଚେତନତାର ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।
ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିକରଣ ଓ ସଶକ୍ତୀକରଣ: ଏକ ସାମଗ୍ରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ
ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିକରଣ ଏବଂ ସଶକ୍ତୀକରଣ କେବଳ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ସମାଜର ମୂଳଦୁଆ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଲା ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗ, ବିଶେଷକରି ଭିନ୍ନକ୍ଷମ, ମହିଳା ଏବଂ ଅବହେଳିତ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କୁ ବିକାଶର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତରେ ସାମିଲ କରିବା । ପ୍ରକୃତ ସଶକ୍ତୀକରଣ ସେତେବେଳେ ସମ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ‘ଦୟା’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ‘ସମାନ ଅଧିକାର’ ଏବଂ ‘ସୁଯୋଗ’ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା । ଏକ ସମାବେଶୀ (Inclusive) ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଭୌତିକ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ମାନସିକତାରେ ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
ସମାବେଶନର ପଥ: ସଶକ୍ତିକରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଦକ୍ଷେପ
ସାମାଜିକ ମୁଖ୍ୟଧାରାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାମିଲ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଦୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଦୃଢ଼ ନୀତି ଓ ପଦକ୍ଷେପର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି:
ସୁଗମ୍ୟ ଭାରତ ଅଭିଯାନ: ପ୍ରତିଟି ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ଥାନ, ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଡିଜିଟାଲ୍ ସେବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭିନ୍ନକ୍ଷମ-ଅନୁକୂଳ (Accessible) କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଗମନାଗମନ ସହଜ ହୋଇପାରିବ ।
ଶିକ୍ଷା ଓ କୌଶଳ ବିକାଶ: କେବଳ ପାରମ୍ପରିକ ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାବେଶୀ ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଡିଜିଟାଲ୍ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷ କରି ରୋଜଗାରକ୍ଷମ କରାଇବା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତା: ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ (SHG) ମାଧ୍ୟମରେ ସହଜ ଋଣ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଦେବା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ୍ ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଜରୁରୀ ।
ଆଇନଗତ ସୁରକ୍ଷା: ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରର ହିଂସା ଓ ବିଭେଦ ବିରୋଧରେ କଠୋର ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବା ସହ ତୃଣମୂଳ ସ୍ତରରେ ସାମୁଦାୟିକ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଭବ କରିବେ ।
ପରିଶେଷରେ, ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳତା ହିଁ ସଶକ୍ତୀକରଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ । ଶିକ୍ଷା, ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ଏବଂ ନୂତନ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ବର୍ଗର ଲୋକମାନେ ନିଜର ପ୍ରତିଭା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ । ଯେତେବେଳେ ସମାଜର ଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତିଟି ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନର ସହ ବଞ୍ଚିବାର ଏବଂ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା ପାଏ, ସେତେବେଳେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରକୃତ ବିକାଶ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ, “କେହି ଯେପରି ପଛରେ ରହି ନ ଯାଆନ୍ତି” (Leave No One Behind) – ଏହି ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାଥୀରେ ଧରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ହିଁ ମାନବିକତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଜୟ ।
ସରକାରୀ କବଚ ଓ ଆଇନଗତ ଅଧିକାର: ସଶକ୍ତୀକରଣର ମୂଳଦୁଆ
ଭାରତ ସରକାର ଏବଂ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ମିଳିତ ଭାବେ ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ତଥା ବିକାଶ ପାଇଁ ଅନେକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ସରକାରୀ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସାହାଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ‘ସୁରକ୍ଷା କବଚ’ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ରୋତରେ ସାମିଲ ହେବାକୁ ସୁଯୋଗ ଦେଉଛି ।
ମୁଖ୍ୟ ଯୋଜନା ଓ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା:
RPWD Act, 2016 (ସମାନ ଅଧିକାରର ଦଲିଲ): ଏହି ଐତିହାସିକ ଆଇନ ୨୧ ପ୍ରକାର ଅକ୍ଷମତାକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ସହ ଭିନ୍ନକ୍ଷମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ଅଧିକାର ସୁନିଶ୍ଚିତ କରୁଛି ।
ମଧୁବାବୁ ପେନସନ ଯୋଜନା (ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା): ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ଏହି ଯୋଜନା ଅକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଏକ ବଡ଼ ସମ୍ୱଳ ପାଲଟିଛି ।
ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା: ସରକାରୀ ଚାକିରି ଏବଂ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ନାମଲେଖା କ୍ଷେତ୍ରରେ ୪% ସଂରକ୍ଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ କ୍ୟାରିୟର ଗଠନରେ ସହାୟକ ହେଉଛି ।
ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସହାୟତା: ବିବାହ ପାଇଁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ରାଶି ଏବଂ ମାଗଣାରେ ସହାୟକ ଉପକରଣ (ଯଥା – ଟ୍ରାଇସାଇକେଲ୍, ଶ୍ରବଣ ଯନ୍ତ୍ର, କୃତ୍ରିମ ଅଙ୍ଗ) ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉଛି ।
ଆହ୍ୱାନ ଓ ସମାଧାନ:
କ୍ଷେତ୍ର ଆହ୍ୱାନ ସମାଧାନ ଓ ସରକାରୀ ସହାୟତା :
ଶିକ୍ଷା ଗମନାଗମନ ଅସୁବିଧା ଓ ପାଠ୍ୟ ଉପକରଣ ଅଭାବ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବୃତ୍ତି (Scholarship), ସମାବେଶୀ ଶିକ୍ଷା ଓ ମାଗଣା ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ।
ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ଅବହେଳା ଓ ଦୁର୍ବଳ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ନିୟମିତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା, ମାଗଣା ଔଷଧ ଓ ପୁନର୍ବାସ (Rehabilitation) ସେବା ।
ଆର୍ଥିକ ବେକାରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ (SHG) ମାଧ୍ୟମରେ ସହଜ ଋଣ ଓ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସଂରକ୍ଷଣ ।
ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ: ସଫଳତାର ଶୀର୍ଷରେ ଭିନ୍ନକ୍ଷମ ନାରୀ
ଶାରୀରିକ ଅକ୍ଷମତା ଯେ ସଫଳତା ପଥରେ କେବେବି ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସାଜିପାରିବ ନାହିଁ, ତାହା ଆମ ଦେଶର କିଛି ଅଦମ୍ୟ ସାହସୀ ନାରୀ ପ୍ରମାଣ କରି ଦେଖାଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରି ଆଜି ସମାଜ ପାଇଁ ‘ଶକ୍ତିର ନୂତନ ପରିଚୟ’ ସାଜିଛନ୍ତି । ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଆଗରେ ଶରୀରର ଅକ୍ଷମତା ମଧ୍ୟ ହାର ମାନେ ।
ଅରୁଣିମା ସିହ୍ନା (ଅପରାଜିତା): କୃତ୍ରିମ ଗୋଡ଼ (Prosthetic Leg) ସାହାଯ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ‘ମାଉଣ୍ଟ ଏଭରେଷ୍ଟ’ ଜୟ କରି ସେ ସମଗ୍ର ଦୁନିଆକୁ ଚକିତ କରିଦେଇଛନ୍ତି । ସେ କେବଳ ପର୍ବତାରୋହୀ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଅଦମ୍ୟ ସାହସର ପ୍ରତୀକ ।
ଦୀପା ମଲ୍ଲିକ (ବୀରାଙ୍ଗନା): ହୁଇଲ୍ ଚେୟାରରେ ବସି ମଧ୍ୟ ଦୁନିଆ ଜିତିହୁଏ, ତାହା ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି । ପାରାଲିମ୍ପିକ୍ସରେ ପଦକ ଜିତି ଦେଶ ପାଇଁ ଗୌରବ ଆଣିଥିବା ଦୀପା ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ଜଣେ ବୀରାଙ୍ଗନା ।
ସୁଧା ଚନ୍ଦ୍ରନ (କଳାର ସାଧିକା): ଏକ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ଗୋଡ଼ ହରାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟ ‘ଜୟପୁର ଫୁଟ୍’ (Jaipur Foot) ସାହାଯ୍ୟରେ ନିଜର ନୃତ୍ୟ ଜାରି ରଖି ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରତିଭା କୌଣସି ଶାରୀରିକ ସୀମାରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହେଁ ।
ଉପସଂହାର: ଏକ ସମାବେଶୀ ଭବିଷ୍ୟତ ଆଡ଼କୁ:
ନାରୀ ଓ ଅକ୍ଷମତା କେବଳ ଏକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟଗତ ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବାଧିକାର, ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ବିକାଶର ଏକ ଜଟିଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ । ଭିନ୍ନକ୍ଷମତା ଶରୀରର ଏକ ଅବସ୍ଥା ମାତ୍ର, ଏହା କୌଣସି ପରିଚୟ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଅକ୍ଷମ’ ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ଭିନ୍ନକ୍ଷମ’ (Differently Abled) ବା ‘ବିଶେଷ ସାମର୍ଥ୍ୟ’ ସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଆମର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ । ଘରୋଇ ପରିବେଶରୁ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗତ ବାଧାକୁ ଦୂର କରି ଏକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତିକରଣ (Inclusive) ସମାଜ ଗଠନ କରିବାକୁ ହେବ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକର ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତିଭାର ପୂଜା ହେବ ।
ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ କେବଳ ସରକାରୀ ଯୋଜନା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମାଜିକ ମାନସିକତାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିବା ଏକାନ୍ତ ଜରୁରୀ । ସେମାନଙ୍କୁ ଦୟା କିମ୍ୱା ସହାନୁଭୂତି ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଓ ସମ୍ମାନର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି । ଯେତେବେଳେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା, ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏକ ସମାନତା ଭିତ୍ତିକ ସମାଜ ଗଠନ ସମ୍ଭବ ହେବ । କାରଣ, ସେମାନଙ୍କ ସଫଳତା ପାଇଁ ଶାରୀରିକ ସକ୍ଷମତା ଅପେକ୍ଷା ମାନସିକ ଦୃଢ଼ତା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
“ଡେଣା ନାହିଁ ବୋଲି କିଏ କହିଲା? ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ହିଁ ଉଡ଼ିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି!”
